Sivrihisar Kitabeleri

SİVRİHİSAR KİTABELERİ

Nizamettin Arslan

Sivrihisar, Eskişehir’in en büyük ilçelerinden biridir. Eskişehir’e 95 Ankara’ya 135 km mesafede bulunmaktadır. İlçenin yerleşim alanı olması Hititlere kadar uzanır. Müteakiben Frig, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı Devleti döneminde de yerleşim yeri olma özelliğini koruyarak günümüze kadar gelmiştir. Dolayısıyla Sivrihisar ve çevresinde anılan devletlere ait tarihi eserler bulunmaktadır.

Kitabe, arapça yazmak anlamındaki “ketben” kökünden gelen bir terim olup, genellikle dinî, sivil ve askerî binaların hakkında verdiği bilgilerle ve yapının estetiğini tamamlayan dekoratif bir unsur olmasıyla önem taşıyan bir mimâri elemandır. Çoğunlukla giriş kapıları üzerinde yer alan ve eserin kimin tarafından ne zaman yapıldığını bildirene “tarih kitabesi”, tamiri hakkında bilgi verene “tamir kitabesi”, kemerlerle iç kapılar üstünde yazılmış olanlara da “kitabe levhası” adı verilir. Ayrıca yapının iç ve dış duvarlarında bulunan yazılar, okçulukta atılan okun düştüğü yere dikilen nişan taşı ile mezar, menzil ve mesafe taşlarına işlenmiş yazılar da kitâbe sayılır.

Tarihi yapılarda aynı zamanda dekoratif bir unsur olarak dikkat çeken kitabeler, medeniyet ve sanat tarihi araştırmalarında olduğu kadar, dil ve tarih çalışmaları için de önemli kaynak ve belge niteliği taşırlar. Kitabelere dair ilk İlmî araştırmalar, Batılı ilim adamları tarafından XVIE yüzyılın sonlarında başlatılmıştır. Türk sahasındaki araştırmalar ise XIX. yüzyılın sonlarında; batılı araştırmacıların öncülüğünde başlamıştır. Batılı araştırmacılar bu konuda Türk araştırmacılara öncülük etmişlerdir. Zamanla, kitâbeleri kendine ait disiplin ve metotlarla tespit eden, çözen “epigrafi” adıyla yeni bir bilim dalı da gelişmiştir.

İslamın ilk dönemlerinde nesir halinde yazılan kitabelerin manzum olarak yazılması Osmanlılarda kuvvetli bir gelişme göstermiştir. Ayrıca Anadolu sahasındaki manzum kitâbelerde yapının tarihinin verilmesinde ebced hesabı önemli bir rol oynamış ve bu usûl Türk edebiyatında vazgeçilmez bir sanat (tarih düşürme) haline gelmiştir. Genellikle Arabi olarak yazılan kitâbeler, Fatih Sultan Mehmed Han devrinden sonra Türkçe yazılmaya başlanmıştır.

Sivrihisar ilçe merkezi ve kırsalında yapılan alan çalışmaları sonucu; toplam 57 kitâbe tespit edildi. Tespit edilen bu kitabeleri ilçe merkezi ve kırsal şeklinde önce iki guruba ayırdık. Sonra bu iki gurubu kendi içinde cami, minare, kümbed, çeşme, sivil mimari kitâbeleri şeklinde sınıflandırdık. Ayrıca kaynaklarda var olan fakat günümüzde mevcut olmayan kitabeleri de kayıp kitâbeler adı altında sınıflandırdık.

1- Sivrihisar İlçe Merkezinde Bulunan Kitâbeler

A- Cami Kitâbeleri:

İlçe merkezinde sekiz adet cami kitâbesi bulunmaktadır. Bunlar: Ulu (Emineddin Mikail), Kurşunlu (Şeyh Baba Yusuf), Aziz Mahmud Hüdayi camileriyle açık hava camisi konumundaki Namazgâh veya halkın deyimiyle Bayram Musalla’dır. Ulu camide inşa ve tamir kitâbeleri olmak üzere toplam dört kitâbe bulunmaktadır. Kurşunlu ve Aziz Mahmud Hüdayi cami kitâbeleri inşa, Namazgâh’da bulunan iki kitâbeden biri inşâ diğeri ise tamir kitâbesidir. Yenice Mahalle camiinde ise sadece tarih kitâbesi vardır.

Sivrihisar’daki en eski tarihli kitabe, Ulu Cami doğu cephesindeki ilk mescidin kapısı üzerindedir ve H.629 [1231] tarihlidir. Fotoğrafını verdiğimiz kitâbe, Emir Cemaleddin Ali Bey’in, babası Akçabey oğlu Cemaleddin İsmail adına yaptırdığı küçük mescide aittir. Ulu Cami’nin çekirdeğini oluşturan mescid, kütüphane olarak kullanılmakta iken 2015 yılında bitirilen son restorasyonda cami iç mekanına katılmıştır.

Ulu Cami kuzey giriş kapısı üzerinde, camiyi günümüzdeki şekliyle 673 [M.1274] yılında inşa ettiren Emineddin Mikâil’e ait diğer kitâbe bulunmaktadır. Doğu yönünde bulunan giriş kapısı üzerindeki iki kitâbeden biri Hızır Bey’e, diğeri ise halkın yardımlarıyla yapılan tamirata ait kitâbedir. İstanbul’un ilk kadısı ve şehremini (Belediye Başkanı) olan Hızır Bey; memleketini unutmadığını, vefalı olduğunu bu kitabeyle göstermiş oluyor.

Günümüze en yakın tarihli kitâbe ise Aziz Mahmud Hüdayi cami kitâbesidir. Kitâbede; harap duruma gelen cami’nin, Kaymakam Mahmud Arif Bey tarafından yeniden inşa ettirildiği yazılıdır. Tarihi 1313[1895] yılıdır.

B- Minare kitâbeleri: Ulu Cami ve Akcami minarelerinde olmak üzere iki adet minare kitâbesi bulunmaktadır. Ulu Cami minare kitâbesinde: Taymışoğlu Hacı Habib tarafından 892 [1487] yılında inşa ettirildiği yazmakta. Buradan minarenin cami inşaatından 213 yıl sonra yaptırıldığı anlaşılıyor. Akcami minare kitâbesinde ise; baninin ismi verilirken aynı zamanda Hud suresi 114. Ayeti yazılıdır.

C- Kümbed kitâbeleri: İlçe merkezinde Alemşah ve Mahmud Sûzânî isimli iki adet kümbed bulunmaktadır. Alemşah kümbedi giriş kapısı üzerinde yarım daire şeklinde bulunan kitâbede;

Melikşah’ın, kardeşi Sultan Şah için bu eseri yaptırdığı yazmakta. Kitâbe, 1327 tarihi ile Ulu Cami’den sonra Sivrihisar’da en eski tarihli kitâbedir. Diğer kümbed ise Mahmud Suzani kümbedidir. Burası aslında bir külliye olup sadece kümbed günümüze gelebilmiştir. Kümbedin üst katı olan mescid kısmında bulunan kare şeklindeki kitâbede; Hoca Bahadır Ömer’in oğlu Hoca Yakub tarafından yaptırıldığı yazmakta. Üzerindeki 749 [1348] tarihiyle Ulu Cami ve Alemşah kümbedinden sonra en eski tarihli üçüncü eserdir.

D- Çeşme Kitâbeleri. İlçe merkezinde 8 adet çeşmede kitabe bulunmaktadır. Bunlar: Şadırvan, Kağnıpazar, Balaban Cami avlusu, Numune (Nemâne), Mavi Kadın, Yenice Mahalle, Kavakdibi ve Acı Çeşmeleridir.

Çeşme kitâbelerinde en eski tarih, fotoğrafta görülen Acı Çeşme’de bulunmakta. Mehmed oğlu Ahmed’in yaptırdığı çeşme 1176 [1762] tarihlidir. En yakın tarihli çeşme ise 1327 [1909] tarihli Yenice Mahalle çeşmesidir. Çeşme kitâbelerinde hayır sahibinin isminin yanı sıra, Kur’an-ı Kerim’de geçen (“Vecealnâ minel mâi külli şey’in hay”. Biz her canlı şeyi sudan yarattık. “Ve sekâhüm rabbihüm Şerâben tahûrâ”. Rableri de onlara gayet temiz bir (âhiret) şarabı içirir.) su ile ilgili ayetler de yazılıdır.

E- Sadece Tarih Belirten Kitâbeler: İlçe merkezinde sadece tarih belirten kitabe, Yenice Mahalle, Aziz Mahmud Hüdâyi Camileriyle, Balaban Mahallesi Çağlayan sokakta bir evin cephesinde olmak üzere üç adettir.

Yenice Mahalle cami giriş kapısı kemerinde sadece 1302[ 1884] yılı yazarken, Aziz Mahmud Hüdayi cami içerisinde kubbe kasnağı üzerindeki kitâbe; 28 Cemâziyelâhir 1333 ve 30 Nisan 1331 [13 Mayıs 1915] şeklinde gün ay ve yıl belirti-lerek tam tarih yazılıdır. Balaban Mahallesi Çağlayan Sokak’ta bulunan eski bir evin dış cephesinde bulunan 1336 [1917] tarihli kitabe ise, yağlı boya ile yapılan çerçeve içine yine yağlı boya ile yazılmıştır.

2- Sivrihisar Kırsalında Bulunan Kitabeler

A- Cami Kitâbeleri: Sivrihisar kırsalında, Mülk Köyü Doğan Aslan Mescidi, Dinek, Kadıncık, Kara Burhan ve İbik Şeydi Köyü cami olmak üzere beş adet cami kitabesi bulunmaktadır..

Mülk köyünde bulunan Doğan Aslan Mescidi kitabesi H.645/M.1247 tarihiyle Sivrihisar dışındaki en eski tarihli kitâbedir. Kadıncık, Kara Burhan, İbik Şeydi Köyü cami kitâbeleri, inşâ tarihlerini belirtirken, Dinek Köyü cami kitâbesi ise, H.1256/M.1840 yılında yapılan tamirata aittir. Bu kitâbelere tarih yönünden baktığımızda; Doğan Aslan Mescid kitâbesi dışındakilerin hepsi 19.yüzyıla aittir.

B- Çeşme Kitâbeleri: İlçe merkezi dışındaki kitâbeler ağırlıklı olarak çeşme kitâbeleridir. Kırsalda insanların ve hayvanların en önemli ihtiyacı su olduğundan hayır sahipleri, arkalarından bir dua edenin olması ümidiyle köylerde ve yol üzerlerinde çeşmeler inşa etmiş/ettirmişlerdir. Dolayısıyla Sivrihisar kırsalında kitâbeli kitâbesiz pek çok çeşme bulunmaktadır. Çeşmelerdeki kitâbeler 18 ve 19. yüzyıllara aittir.

En eski tarihli çeşme kitâbesi Koçaş Köyünde bulunmaktadır. Fotoğrafını verdiğimiz 1212/1797 tarihli kitâbede belirtildiğine göre, çeşme Alaşehirli Hacı Hüseyin’in oğlu Süleyman Ağa tarafından yaptırılmıştır. Tarihi günümüze en yakın olan çeşme ise, 1911 yılı inşa edilen Hüdavendigâr Köyü çeşmesidir.

3- Kayıp Kitâbeler

Kaynaklarda var olduğu gösterilen ancak günümüzde mevcut olmayan ilçe merkezinde dört, kırsal kesimde de bir kitabe vardır. İlçe merkezinde; Kurşunlu Cami inşa edilmeden önce onun yerinde bulunan Hoca İbrahim Mescidi nin H.744 (1343) tarihli kitabesi , bugün mevcut olmayan Tatlar Mescidinin H.707 (1307) tarihli inşa ve H.743 (1342) tarihli tamir kitâbesi ile yine günümüzde mevcut olmayan Uluğ Bey Cami’nin H.726 (1325) tarihli inşa kitâbesi kayıp kitâbelerdir.

İlçenin kırsalında ise; fotoğrafta görülen ve geçtiğimiz yıl okuyup resimleyerek kayıt altına aldığımız Hamamkarahisar-Dutlu Köyü yolu üzerindeki Hacı Ahmed Çeşmesi kitabesi şimdi ne yazık ki yerinde yok. Çeşmenin 15-20 metre kuzeyinde kaçak kazı yapılmış. Buradan hareketle, çeşme kitâbesinin de defineciler tarafından sökülüp çalındığını tahmin ediyoruz

Sonuç

Sivrihisar ilçe sınırları içerisinde cami, minare, çeşme, kümbed ve kayıp olmak üzere toplam 57 kitabe bulunmaktadır. Bunların 27 adedi ilçe merkezinde, 30 adedi de ilçe kırsalında bulunuyor. Üzülerek, içimiz yanarak belirtmek gerekirse, bir şehrin hatta ülkenin ve bu milletin elindeki en sağlam ve güvenilir tapu kütükleri mahiyetinde ki kitâbelere önem verip koruduğumuz söylenemez. Alan çalışması esnasında gördük ki hem insanımız hem de kurumlarımız bu işe tamamen duyarsız. Ancak unutulmamalıdır ki bunlar kaybolup giderse, gelecekte birilerine bu toprakların bizim olduğunu ispatlamakta zorlanabiliriz. Örnek görmek istersek tarihin derinliklerine gitmeye gerek yok. Hemen güney sınırımızdaki Irak, Suriye ve Bosna’da yapılanları görelim yeter. Önce kütüphaneleri yakıyorlar ardından tarihi mekanları yıkıyorlar. Tâ ki geriye ispat edebileceğiniz bir belge, tapu kalmasın.

Sivrihisar İlçesi Kitâbe Listesi

1- ilçesi Ulu Cami kuzey giriş kapısı üstü.
2- Ulu Cami doğu giriş kapısı üstü I. kitâbe
3- Ulu Cami doğu giriş kapısı üstü II. kitâbe
4- Ulu Cami, ilk mescidin kitâbesi
5- Ulu Cami Minâre
6- Alemşah Kümbeti
7- Kurşunlu (Şeyh Baba Yusuf) Cami
8- Mahmud Sûzani Mescid
9- Ak Cami Minâre
10- Aziz Mahmud Hüdâyi Cami
11- Namazgâh (Musallâ) I. Kitâbe
12- Namazgâh (Musallâ) II. Kitâbe

Çeşmeler

13- İlçe (merkez) Şadırvan
14- Kağnıpazar Çeşmesi
15- Nemâne Çeşmesi
16- Mavi Kadın Çeşmesi
17- Yenice Mahalle Çeşmesi
18- Kavakdibi Çeşmesi
19- Acı Çeşme
20- Balaban Cami avlusu Çeşme

Kırsal Kesim Camiler

21- Mülk Köyü Doğan Aslan Mescidi
22- Dinek Köyü Cami
23- Kadıncık Köyü Cami
24- Karaburhan Köyü Cami
25- İbikseydi Köyü Cami

Çeşmeler

26- Ertuğrul Köyü Çeşme I
27- Ertuğrul Köyü Çeşme II
28- Karacaören Köyü Çeşme
29- Kadıncık Köyü Çeşme
30- Koçaş Köyü Çeşme 31 – Koltan Köyü Çeşme
32- Babadat -Karadat Köyü Yolu Üzeri Çeşme
33- Memik Köyü Çeşme
34- Dumluca Köyü Çeşme
35- Karkın-Dumluca Köyü Yolu Üzeri Çeşme
36- Karkın Köyü
37- Karaburhan Köyü Çeşme I
38- Karaburhan Köyü Çeşme II
39- Hüdavendigar Köyü Çeşme
40- Kaymaz -Halilbağı Köyü Yolu Üzeri Çeşme
41 – Karakaya Köyü Çeşme
42- Paşakadın Köyü Çeşme
43- Ali Bey Çifdiği Çeşme
44- İstiklalbağı Köyü Çeşme I
45- İstiklalbağı Köyü Çeşme II
46- İstiklalbağı Köy Çeşme III

Sadece Tarih Belirtenler

47- Yenice Mahalle Cami
48- Aziz Mahmud Hüdayi Cami
49- Balaban Mahallesi Çağlayan Sokak’ta ev
50- İbikseydi Köyü Çeşme
51 – Koltan Köyü Çeşme
52- Sadıkbağı Köyü Çeşme

Kayıplar

53- Kurşunlu Cami (Eski mescid)
54- Tatlar Mescidi, (inşa)
55- Tatlar Mescidi, (tamir)
56- Uluğ Bey Cami
57- Hamamkarahisar-Dutlu Köyü Yol Üzeri Hacı Ahmed Çeşmesi

***

Sivrihisar ilçe merkezi ve köylerini dolaşarak bir alan çalışması yaptık. Bu çalışma sonunda Sivrihisar ilçesi sınırları içinde bulunan Selçuklu ve Osmanlı medeniyetlerine ait cami, çeşme, kümbet gibi tarihi eserlerde tespit ettiğimiz kitabeleri kayıt altına alarak bir envanter çıkarmaya çalıştık.

GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE SİVRİHİSAR
Editör: Zafer KOYLU – Haşim ŞAHİN
Sivrihisar Belediyesi Kültür Yayınları -2-
Sh.347-355

Categories: Makale ve Yazılar

Yorum Yaz

Mail adresi yazarsaniz yayinlanmayacaktir.
Gerekli alan*