Mimari ve Süslemeler

Tarihi Sivrihisar Evleri Mimari ve Süslemeleri

MALZEME ve TEKNİK

Sivrihisar evlerinde kullanılan temel yapı malzemesi taş, tuğla ve ahşaptır. Metal pencere şebekelerinde, alçı ve boya maddeleri de süslemede kullanılan ikinci derecede malzemelerdir. Sivrihisar’da evler inşa edilirken temel, zeminde bulunan ana kayaya kadar kazılmıştır. Genellikle 60-150 cm derinliğe inildiğinde kayalık zemine ulaşıldığı için temel seviyesi de bu ölçülerdedir.
zeyneller-evi

Alt kat duvarları çoğunlukla ahşap hatıllı yığma, taş örgüsü şeklindedir. Yapının temel ve su basmanında kullanılan taşlar, şehrin özellikle kuzey kesiminde bulunan kayalıklardan kırılarak veya toplanarak elde edilmiştir. Üst katların duvarları ise ahşap çatkı arasının belli bir düzende tuğla veya kerpiçle doldurulması şeklinde yapılmıştır. Evlerde kullanılan tuğla ve oluklu kiremitler tamamen geleneksel yöntemlerle ve Sivrihisar’da üretilmiştir. Bunun için gerekli toprak kent merkezinden yaklaşık 5 km uzaklıktaki Kepen köyünden kağnılarla taşınmış; Sivrihisar’da çamur haline getirilerek ahşap kalıplara konulmuştur. Kalıpta şekillenen tuğla ve oluklu kiremitler daha sonra fırınlanmıştır. Bunların dışında kullanılan kerpiç ve topraklar ise yakın çevrelerden temin edilmiştir.

Sivrihisar evlerinde ahşabın önemli bir yeri vardır. Duvarlarda hatıl, çatkı ve üst örtüde sütrüktürel görev üslenen ahşap; kapı – pencere doğramaları, tavanlar, zemin döşemeleri, sedir, yüklük ve dolap gibi elemanların da yegane malzemesini oluşturmaktadır. Genelde sarı çam, meşe ve gürgen türü ağaçların kullanıldığı ahşap malzemenin kerestesi Sivrihisar civarında bulunan Elekli, Ekmekçi Pınarı ve Alan dağlarındaki ormanlık alanlardan sağlanmıştır. Tomruk halinde yine kağnıyla şehre taşınan bu ağaçlar Sivrihisar’da işlenmiştir.

samdanlar-gomme-dolap

Şamdanlar Evi Dolabı

SÜSLEME
Sivrihisar’da özellikle varlıklı ailelerin evlerinde süsleme önem kazanmıştır. Evlerdeki süslemelerin gerek bulundukları yerler, gerek ise motifler açısından çoğunlukla birbirleriyle olan benzerlikleri dikkati çekicidir. Genellikle süslemeler soyut bitki motifleri ve geometrik kompozisyonlardan oluşmaktadır. Figürlü süslemelere yalnızca bazı kapıların üzerindeki tokmak-çekecek tertibatında rastlanmaktadır.

Sivrihisar evlerinin süslemesini yapan ahşap ustalarının, bunları inşa edenlerden farklı olduğunu en azından bazı yapılar için söylemek mümkündür. Bu konuda şehir evlerinin ahşap süslemesinde Hafız Ahmed Efendi (Elmas) önemli bir isimdir. “Ahmed Usta” olarak yalnızca kendi evinde adını kaydetmiş olan bu sanatkârın, Zaimoğlu Konağı ve Zeyneller Evi gibi zengin iç süslemelere sahip iki yapının iç tezyinatını yaptığı bilinmektedir.

Anadolu Türk ev mimarisinin genelinde olduğu gibi, Sivrihisar evlerinde de dışta ev sahibinin ekonomik zenginliğini yansıtan gösteriş ve süslemeden kaçınılmıştır. Onun için konak tarzındaki büyük yapılar bile —büyüklüklerinden başka— dış görünüşleri bakımından orta halli bir aile evinden pek farklı değildir.

Sivrihisar evlerinde alt katların moloz taş örgülü yalınlığına karşılık, üst katlarda ahşap çatkı ve hatılların aralarına konulan tuğlaların değişik dizilişlerinin zengin cephe görünüşleri sergilediğini söylemiştik. Aslında konutların dışta en belirgin süslemesini de bunlar meydana getirmektedir. Bu süslemeler servi, hurma ağacı gibi stilize edilmiş bitkisel karakterli bezemelerle, nazarlık ve çeşitli geometrik motiflerden meydana gelmektedir. Benzer cephe dekorasyonları Ankara ve Bursa yörelerinin eski evlerinde de görülmektedir. Ancak, bu anlayışın Odunpazarı (Eskişehir) evlerinde benimsenip uygulanmaması ilginçtir.

Dış süslemelerin diğer önemli bir unsuru cümle kapılardır. Bunların başlıca bezemesini, aynalıklarına oyma veya kabartma tarzında işlenen geometrik ve bitkisel motifler oluşturmaktadır. Süslemeli metal kapı tokmakları genelde dış kapıların dekorasyonunu tamamlamaktadır.

kagni-sok11Dış cephelerde, çıkmaları ve saçaklan taşıyan ahşap konsol ve eliböğründeler ile pencerelerin demir şebekeleri ve ahşap kafesler de birer dekoratif eleman olarak yapıların görünüşüne zenginlik katarlar.

Bazı evlerin dış cephelerinde sıva üstüne kalem işi tekniğinde çeşitli motiflerin işlendiği görülmektedir. Bunun yanı sıra nadir de olsa yazının cephelerde, saçak altında dekoratif amaçlı kullanıldığına işaret eden örnekler tespit edilmiştir. Ayrıca, geç dönemlerde yapılmış duvar resmi niteliğinde süslemelere de nadir olarak rastlanmaktadır.

Sivrihisar evlerinin iç mekanlarında ve özellikle odalarda ahşap malzemenin kullanıldığı süslemeler yaygındır. Oda kapıları, yüklükler, dolaplar, tavanlar, sedir kolçakları süslemenin görüldüğü başlıca elemanlardır. Oyma, geçme ve çakma gibi ahşap teknikleriyle oluşturulan motifler daima geometrik ve bitkisel karakterlidir. Düz tahta zemin üzerine çıtalarla oluşturulan eş kenar dörtgenlerin arasında stilize çarkı felek motifleri, balıksırtı dizilişler, zikzaklar, rokoko üslubundaki “S” “C” kıvrımları, ışın (şua motifi), soyut bitkisel dallar ve çiçekler en çok tekrarlanan motiflerdir.

kapı-alınlığıAyrıca, bazı ahşap süsleme parçalarının zeminine kırmızı renkli bir kadife kumaşın serilmiş olduğu da görülür. Sivrihisar evlerinde yaygın olan bu süsleme tarzı İç Anadolu’nun başka yörelerinde de uygulanmıştır. Süslemeli olan tavanların hemen hepsinin ortasında süslemeli bir göbek bulunur. Bazı göbeklerde de metalden dizi halinde, servi motiflerine benzeyen süsleme kompozisyonları ilgi çekmektedir.

tavan-kesitleri

Zaimoğlu Konağı’nın ahşap işlerinde boyanın çok az ve tek renk (kırmızı) olarak kullanılmasına karşılık. Şamdanlar ve Şefik Sakarya evlerinin ahşap işlemelerinin bazı kısımları çeşitli renklerde boyanmıştır. Bunların dışında, Zaimoğlu Konağı’nda metalin hem pencere şebekelerinde, hem de tavan göbeklerinde; alçının da raflarda süsleme malzemesi olarak kullanıldığı görülür. Konağın sofa ve oda duvarlarına yerleştirilen ve aynı kalıptan çıktığı anlaşılan bu alçı rafların görünen dış yüzeyleri geometrik ve soyut bitkisel motiflerle bezenmiştir. Aynı tarz alçı raflara Şamdanlar, Boyacılar, Dalimanlar ve Ancılar evlerinin iç duvarlarında da rastlanmıştır.

Ahşabın çok kullanılması, iç mekanlara sıcak bir etki de sağlamıştır. Odaların çoğunda, girişin sağına gelen duvarı boydan boya dolap- yüklük ve çiçeklik elemanları kaplamaktadır. Bunların üzerine işlenmiş olan çeşitli geometrik ve bitkisel motifler zengin süsleme kompozisyonları meydana getirmektedir. Kimi konutlarda bu süslemeler odanın çıtalı tavam ile bütünleşmekte ve böylece süsleme anlayışı mekanın tümüne hakim olmaktadır.

Tarihi Sivrihisar Evleri
Prof.Dr.Yüksel Sayan – Ege Üniversitesi 2009