İç Yapı Elemanları

Tarihi Sivrihisar Evleri İç Yapı Elemanları

İç Duvarlar
İç duvarlar ahşap çatkı arası kerpiç dolgulu karkas şeklinde yapılmış, bunların yüzeyleri her iki tarafta saman katkılı çamur harcı ile sıvanmış ve üstleri kireçle badana edilmiştir.
İç duvarların kalınlığı normalde 20-30 cm arasında değişmektedir. Ancak dolap – yüklük elemanların yerleştirildiği duvarlar onların derinliği ölçüsünde genişletilmiştir.

zemin-dosemesi

Tuğla zemin (Kaymazlar Evi)

Zemin Döşemeleri
Evlerde zemin döşemeleri, alt katlarda bazen sıkıştırılmış toprak veya sal taşları; kimilerinde de tahtadır. Şefik Sakarya Evi’nin alt katındaki kilerlerin ve Kaymazlar evi’nin üst kat zemininin tuğla ile döşendiği görülmektedir. Eski evlerin sıkıştırılmış toprak ya da bu şekilde tuğla döşemeli zeminlerinin çoğunun sonradan betonla kaplandığı anlaşılmaktadır.

Üst katların zeminleri çoğunlukla düz tahta döşemelidir. Ancak bazı evlerde ısı ve ses yalıtımını sağlamak için alt katın tavanı ile üst katın zemini arasında kalan boşluk (kiriş araları) kerpiç harcı ile doldurulmuştur.

Eski evlerin çoğunda, üst kat sofalarının zeminlerinde kare şeklinde ızgaralı bir açıklık dikkati çekmektedir. Yukarıda da ifade edildiği gibi bu kısım, üst kattan kapının sürgüsüne takılan bir ip vasıtasıyla kapıyı açmak ve gerektiğinde gelenle buradan konuşmak için yapılmıştır.

samdanlar-tavan

Şamdanlar Ev Tavanı

Tavan Kaplamaları
Evlerin tavanlarını esasen kirişler üzerine serilen hasır ve saz üzerine dökülen toprak tabakası oluşturur. Bu tavan kuruluşu iç mekânların ısı yalıtımı için iyi bir çözüm olmuştur.

Tavanlar görünüşlerine göre, tahta kaplamalı ve kaplamaz tavanlar olmak üzere iki şekilde incelenebilir. Kaplamasız tavanlarda kirişler ile altındaki hasır veya saz açıkta görünür. Kaplamalı tavanlarda bu kısımlar düz tahtalarla kaplanmış ve yüzeyi çıtalanarak çeşitli dekorlar oluşturulmuştur.

Tavan kaplamalarının niteliği için ev sahibinin ekonomik durumu ve mekâna verilen önemin etkili olduğu anlaşılmaktadır. Buna göre, varlıklı ailelerin evlerinde tavanlar çoğunlukla tahta kaplamalı ve çıtalı iken, fakir ailelerin evlerinde kaplamasız bırakılmıştır.

İç Merdivenler
Evlerde katlar arası bağlantıyı sağlayan iç merdivenler ahşaptan yapılmıştır. Bu bağlantı genelde sofalar arasında kurulmuştur. Dış merdivenler gibi, iç merdivenler de evin plânında önemli bir yer tutar ve onun şekil almasında etkin rol oynarlar. Diğer taraftan evin durumu, merdivenlerin yüksekliği ve kol sayılarını doğrudan etkilemektedir. Bunların çoğu sahanlıklı, tek ya da çift kollu olarak yapılmıştır. Bir yüzü duvara yaslanan merdivenlerin açık olan diğer kısımları ahşap parmaklıklardan oluşan sade işçilikli bir korkuluğa sahiptir.

İç merdivenlerin altları, çoğunlukla belli bir seviyeye kadar doldurulmuş; kalan kısımları ve sahanlık altları ise kiler olarak değerlendirilmiştir. Genelde buraya bir kapı ile girilmektedir. Şamdanlar ve Zeyneller evleri ile, Yazıcıoğlu Konağı’nda bunların tipik örnekleri görülmektedir.

Sedirler
Geleneksel Türk Evi’nin oturma düzenlerinde önemli bir yer tutan sedirler, Sivrihisar evlerinin sofa ve odalarında da yaygın olarak karşımıza çıkan sabit elemanlardır. Bunlar genellikle pencere önlerine yerleştirilmiştir. Tamamen ahşaptan yapılan sedirlerin bir çeşit koltuk veya kanepe görüntüsü veren kolçaklı, zarif örneklerine de rastlanmaktadır. Özellikle profilli ahşap kolluklara sahip olanlar geleneksel sedir tarzından oldukça farklı bir görünüştedir.

Büyük sedirlerin altlarındaki boşluklar bazı örneklerde sandık baza olarak değerlendirilmiştir. Üzerine halı veya kilimler serilip minderlerin konulduğunu; onların arkalarına hasır yastıklar yerleştirilerek üzerinin dantelli kanaviçeli örtülerle süslendiğini daha önce belirtmiştik. Nadir de olsa bu tarz döşeme örneklerini halen görmek mümkün olmaktadır.

Oda Kapıları
Geleneksel Sivrihisar evlerinde oda kapılarına ayrı bir önem verilmiştir. Bunlar genelde özenli ahşap işçilikleri sergilemektedir. Bir kısmının açıklıkları kemerlidir. Üst bölümlerinde de zengin ahşap dekorasyonlar oluşturulmuştur. Bu durum varlıklı ailelerin konutlarında daha belirgindir. Şamdanlar, Bacacılar, Kaymazlar, Zaimoğlu, Şefik Sakarya ve Dalimanlar evlerinde bunların güzel örnekleri görülmektedir.

Oda kapıları —pek az istisnalar dışında— doğrudan sofadan açılmaktadır. Çoğu evin odasında, kapı açıklığı ile yüklük ve çiçeklik elemanı arasında bir giriş alanı oluşturularak, dışarıdan giren birinin odanın içini ilk anda görmesinin engellendiği anlaşılmaktadır. Kimi oda kapıları çift kanatlı olarak yapılmıştır. Zeyneller Evi’nin üst katındaki oda kapılarının pahlı köşelere yerleştirilmiş oldukları ayrıca dikkat çekicidir.

Bazı oda kapılarında, kapı kanatlarının oyma – geçme tarzındaki ahşap işçiliklerinden başka, yan yüzlerinde ve üstlerinde de çeşitli ahşap süslemeler görülmektedir.

oyma-dolap

Oyma dolap (Bacacılar Evi)

Dolaplar, Yüklükler ve Çiçeklikler
Sivrihisar evlerinin odalarında dolaplar hem bağımsız olarak, hem de yüklüğe bitişik olarak yapılmışlardır. Yüklüğe bitişik olarak yapılanlar genellikle çiçekliklidir. Bağımsız olanların da bir kısmının üzerinde açık bir gömme raf (oyma dolap) bulunmaktadır. Çiçeklikler, ortada bir dolabı çevreleyen çok sayıda küçük süslemeli gözden oluşmaktadır. Çiçeklik gözleri, zengin şekilde ahşap oymalarla dekorlanmıştır.

Yüklükler dolapların daha büyük şekilleridir. Başka bir anlatımla, dolaplar tek kapaklı yapılmalarına karşılık yüklükler çift kapaklı olup, normal dolaplara göre niş derinliği daha fazladır. Bunlar büyüklükleri dışında dolapların özelliklerini yansıtırlar. Bazı evlerin odalarında, ortada çift kapaklı bir yüklük ile bunun her iki yanında tek kapaklı birer dolabın yerleştirilmesiyle simetrik bir düzenlemenin oluşturulduğu da görülür. Yüklük ve dolapların süslenmesine önem verilmiştir. Kimi yüklük ve dolapların kapakları ile üst bölümleri ince ahşap işçiliği göstermektedir.

Bunların bir kısmı aynı elden, belli şekil ve kalıplar kullanılarak yapılmış olduğu izlenimini veren motif ve kompozisyonlara sahiptir. Bazı süslemeli dolap – yüklük elemanlarının çeşitli renklerde boyandığı da dikkati çekmektedir.

Gusülhaneler
Geleneksel Türk Evi odalarındaki gusülhaneler Sivrihisar evlerinde de mevcuttur. Bunlar yüklüğün bir tarafına yerleştirilmiş dolap şeklindeki yıkanma birimleridir. Odaların çoğunda gusülhane elemanı bulunmaktadır. Fakat burada ocak olmadığından yıkanma için gerekli suyun dışarıdaki ocaklardan birinde ısıtılıp getirildiği anlaşılmaktadır.

ocak-duzeniOcaklar
Türk Evi’nde yaygın olmasına karşılık Sivrihisar evlerinin odalarında ocakla karşılaşılmamaktadır. Bugün mevcut bütün örneklerde, odaların soba ve mangalla ısıtıldığı, bu yüzden ocağa pek yer verilmediği anlaşılmaktadır. Ancak kimi evlerin sofalarında ocağa rastlanmaktadır. Genellikle, büyük ve küçük ocak olmak üzere iki tip ocak tespit edilmektedir. Küçük ocaklar yemek ve kahve pişirmek için kullanılır. Büyük ocakların ise üzerlerinde pekmez ve bulgur kaynatılır; büyük kazanlar ancak bu ocakların üstüne konulabilir. Bu tip ocaklar genellikle hayatta, sofada ve tandır evinde bulunmaktadır.

Tandır evinde tandırın yanı sıra ocak özel bir yer işgal etmektedir. Hatta bazı tandır evlerinin büyük ve küçük ocağa birlikte sahip oldukları görülmektedir. Bunların hem tandır, hem de ocak olarak kullanılan (ocaklı tandır) örnekleri ise ilgi çekicidir.

Raflar
Anadolu’nun birçok yöresinde yaygın olan ve evlerin iç mekanlarında adeta duvarın yüksekliğini bölerek ona farklı bir görüntü kazandıran raflara Sivrihisar evlerinde karşılaşılmamaktadır. Daha farklı bir düzenleme sergileyen, alçıdan süslemeli küçük rafların ise aynı kalıpta şekillendirilerek evlerin iç duvarlarında uygulanmış olduğu anlaşıl¬maktadır. Odaların dekorasyonuna katkı da sağlayan bu elemanlar, lambalık olarak yapılmışlardır.

Prof.Dr.Yüksel Sayan – Ege Üniversitesi, 2009