Fiziki Yapıyı Oluşturan Etkenler

Fiziki Yapıyı Oluşturan Etkenler

Geleneksel Türk kenti ve evlerinin oluşumunda etkin rol oynayan tarih, coğrafi koşullar (iklim, bitki örtüsü, topoğrafya, jeolojik yapı vb.), eski kent dokusu, şehirleşme, nüfus hareketleri, ekonomik durum, inanç, kültür ve gelenekler ile yerleşim yerinde kurulmuş olan sosyal bina üniteleri (anıt yapılar) Sivrihisar evlerinde de doğrudan veya dolaylı biçimde etkisini göstermiştir.

Hem kent hem de ev ölçeğinde fiziki yapıyı oluşturan bu etkenleri sırasıyla şu şekilde ele alabiliriz:

TARİHİ SÜREÇ

Sivrihisar’ın tarihi Hititlere kadar uzanmaktadır. O dönemde burasının ‘Spalia’ veya ‘Spania’ adında küçük bir yerleşim yeri olduğu bilinmektedir. İlk Çağ’da kurulmuş olan ve Sivrihisar ilçe merkezine 15 km uzaklıkta bulunan Pessinus antik kenti (Ballıhisar), M.O. 8.) yüzyılda Kybele’nin kült merkezi olarak önem kazanmıştı. Bu antik kent, eski Kral Yolu üzerinde bulunduğu için ticari anlamda da öneme sahipti. Fakat, M.Ö. 204’de kültün Roma’ya taşınmasıyla bunun eski parlak dönemi sona erdi. Bizans devrinde imparator Iustinianos (527-565) askeri amaçla bu çevrede bir kent kurmak istediğinde, Pessinus’u yeniden imâr etmek yerine, yeni kent için bugünkü Sivrihisar’ın bulunduğu yeri tercih etmiş; Pessinus’un kalıntılarından da büyük ölçüde yararlanarak kendi adını verdiği (Justinianopolis) bir şehir kurmuştu. W. Ramsay, Justinianos’un kurduğu bu kentin zamanla gelişerek bölgenin önemli şehri olan Pessinus’u gölgede bıraktığını yazmaktadır.

Türklerin Anadolu’ya gelmesinden kısa bir süre sonra, Sivrihisar ve çevresine Oğuz boylarından bazı Türkmen aşiretleri gelip yerleşmişlerdir. Ancak Sivrihisar’ın tam olarak Selçuklu hakimiyetine geçiş tarihi bilinmemektedir. Muhtemelen 11. yüzyıldan sonra da kent Anadolu Selçuklu Devleti ile Bizans arasında birkaç kez el değiştirmiş olmalıdır. Bu yüzden yörede 11. yüzyıldan, hatta 12. yüzyılın ilk yarısından günümüze ulaşabilen önemli Türk eseri tespit edilememektedir. Buna karşın bölgede 13. yüzyılda yoğun imar faaliyetleri dikkati çeker. Başta Ulu Cami (1274) olmak üzere hem şehir merkezinde hem de köylerdeki mimari ambardan yörenin bu dönemde hatırı sayılır bir önem taşıdığı anlaşılmaktadır.

14. yüzyılın başlarında, burasının kısa bir süre Moğol güdümündeki yerel beyler tarafından yönetildiği, kentin merkezinde bulunan Alemşah Kümbeti’nin 1327 tarihli kitabesinden öğrenilmektedir.

COĞRAFİ DURUM

Sivrihisar yöresinde İç Anadolu’nun tipik karasal iklimi görülmektedir. Burada kışlar soğuk ve yağışlı, yazlar sıcak ve kurak geçmektedir. Sıcaklık farkları gece ve gündüz arasında da oldukça belirgindir. Kışın soğuk geçmesi evlerin biçimlenmesinde çeşitli yönlerden etkili olmuştur. Söz gelimi, evlerin kuzeye bakan cepheleri mümkün olduğu kadar dışa sağır tutulmaya çalışılırken, pencere açıklıklarının ve açık sofaların güneye bakmasına özen gösterilmiştir. Bundan başka, konutlarda iklime bağlı olarak çeşitli çözüm arayışları da geliştirilmiş; evlerin içinde yazlık ve kışlık mekanlar oluşturulmuştur.

Bugün önemli bir kısmı bozkır görüntüsündeki Sivrihisar çevresinde, yakın zamanlara kadar zengin çam ormanlarının bulunduğu bilinmektedir. Yapılan incelemelerde de evlerin inşası için malzeme temininde yörenin bitki örtüsünden geniş ölçüde faydalanıldığı ve yapı için gerekli ahşabın bu ormanlardan sağlandığı anlaşılmaktadır.

Evlerin inşasında yörenin jeolojik yapısından da oldukça yararlanıldığı görülür. Bu bağlamda şehrin topografik konumu ile arsaların doğal yapısı konutların biçimlenmesinde etken olmuştur. İnşa malzemesi için gerekli taş çevredeki kayalıklardan kırılarak veya toplanarak sağlanmıştır. Aynı şekilde tuğla ve kerpiç de şehre yakın Aşağı Kepen köyünden getirilen topraklardan üretilmiştir.

Eskiden Sivrihisar halkının başlıca geçim kaynağı tarım, hayvancılık ve ticarete dayalıydı. Geçmişte şehirde yaşayan insanların az bir kısmı ticaret ve sanatla uğraşırken, büyük bölümünün tarım ve hayvancılıktan geçimini sağladığı bilinmektedir. Bu durum, evlerde tarım ve hayvancılığa ilişkin olarak çeşitli birimlerin yapımını gerekli kılmıştır.

* * *

Tarihi Sivrihisar Evleri
Prof.Dr.Yüksel Sayan – Ege Üniversitesi, 2009